GÜNCEL

"Aptal" suçlamas�na maruz kalan Z ku�a�� neye direniyor?

SELÇUK ULU / ALINTER� GAZETES� YAZARI
16 �ubat 2026 Pazartesi

Al�nteri Gazetesi Yazar� Selçuk Ulu, Dayan��ma Yaz�lar� kampanyam�z kapsam�nda yazd�.

Z ku�a�� olarak adland�r�lan neslin "aptal" oldu�u iddias�, sinirbilimci Jared Cooney Horvath'�n Ocak 2026'da Amerikan Senatosu'ndaki ifadesiyle yeniden gündeme oturdu. Horvath, senatoda Ticaret, Bilim ve Teknoloji Komitesi'ne sundu�u yaz�l� raporda, Z ku�a��n�n modern tarihte ebeveynlerinden daha dü�ük standart test skorlar�na sahip ilk ku�ak oldu�unu söyledi. Dikkat, haf�za, okuryazarl�k ve mant�ksal ak�l yürütme gibi alanlardaki bu gerilemenin temel sebebi olarak da ekran süresinin art��n� ve dijital teknolojilerin e�itime kontrolsüz entegrasyonunu gösterdi. Peki 80 ülkeden derlenen bu veriler gerçekten de bütün bir ku�a�� "aptal" ilan etmek için yeterli mi? Meseleye üretim ili�kileri, s�n�f mücadelesi ve tarihsel materyalizm çerçevesinden bakt��m�zda bu "aptalla�ma" tezinin hem bilimsel hem de ideolojik aç�dan son derece sorunlu oldu�u aç�k.

Horvath'�n Senato'ya sundu�u 7 sayfal�k yaz�l� rapor, bu tart��may� veriye dayal� olarak derinle�tiriyor. Rapor, e�itim teknolojilerinin (EdTech) ö�renme üzerindeki etkisini uluslararas� ölçekte ve onlarca y�ll�k veriyle ortaya koyuyor. PISA, TIMSS ve PIRLS gibi milyonlarca ö�renciyi kapsayan de�erlendirmeler net bir sonuca i�aret ediyor. Okullarda ekran ba��nda geçirilen süre artt�kça, ö�rencilerin okuma, matematik ve fen bilimlerindeki performans� dü�üyor. Rapordaki grafikler bunu do�rusal bir ili�ki olarak gösteriyor. Burada ortaya ç�kan tablo daha fazla ekran süresinin daha dü�ük performans anlam�na geldi�ini anlat�yor.

Bu durum, teknolojinin do�as� gere�i "kötü" olmas�ndan kaynaklanm�yor elbette. Sorun, bu teknolojilerin kapitalist üretim ili�kileri ve kâr mant�� içinde nas�l tasarland��, pazarland�� ve e�itim sistemine entegre edildi�iyle ilgilidir. Raporda Horvath'�n "Dijital platformlar h�zl� geçi�, yenilik ve sürekli etkile�im yakalamak için optimize edilmi�tir" sözü asl�nda "dikkat ekonomisi"nin özünü tan�mlam�� oluyor. Sosyal medya devleri ve EdTech tekelleri, ö�rencilerin dikkatini en uzun süre ekranda tutacak, onlar� sürekli yeni uyaranlarla besleyecek algoritmalar geli�tiriyorlar. Amaç derinlemesine dü�ünen, ele�tirel bireyler yerine h�zl� tüketen, anl�k tatminlerle yönlendirilebilen, kesintili dikkat al��kanl�klar�na sahip kitleler yaratmakt�r. Bu, sermaye birikiminin günümüz dünyas�ndaki yeni a�amas�n�n e�itim alan�ndaki somut tezahürü olarak ç�k�yor kar��m�za.

Raporun çarp�c� bölümlerinden biri, meta-analiz sonuçlar�n� sundu�u tablolard�r. Bu tablolar, genel e�itim teknolojilerinin (-0.13), çevrimiçi ö�renmenin (-0.22) ve özellikle birebir bilgisayar programlar�n�n (-0.30) s�radan s�n�f içi ö�retimin etkilili�inin bile alt�nda kald��n� gösteriyor. Bu, devasa yat�r�mlar yap�lan dijital dönü�ümün, ö�renme ç�kt�lar�na katk� sa�lamad�� gibi mevcut ö�retim kalitesini dahi dü�ürdü�ü anlam�na geliyor. Kapitalist sistem, çözüm olarak sundu�u teknolojik araçlarla asl�nda sorunu daha da derinle�tiriyor. Sadece s�n�rl� ve dar alanlarda (örne�in, uyarlanabilir al��t�rma sistemleri) mütevaz� bir katk� (+0.10) görülmesi, teknolojinin ancak sermayenin kâr odakl� tasar�m�ndan ar�nd�r�l�p pedagojik hedeflere s�k� s�k�ya ba�l� araçlar haline getirildi�inde i�e yarayabilece�ini gösteriyor.

Rapor ayr�ca okuma ve yazma becerileri üzerine de önemli bulgular sunuyor. Ekrandan okuman�n (-0.16) ve klavyeyle not alman�n (-0.21) kâ��da k�yasla daha dü�ük ö�renme ç�kt�lar� sa�lamas�, teknolojinin "nötr" bir araç olmad��na dair fikir veriyor. Dahas�, ö�rencilerin notlar�n� gözden geçirmesine izin verildi�inde bu olumsuz etkinin daha da büyümesi (-0.42), derinlemesine i�leme ve anlamland�rma süreçlerinin dijital ortamlarda nas�l sekteye u�rad��n� gösteriyor. Horvath'�n "uzamsal sabitlik, azalan kayd�rma ve bedensel etkile�im haf�za olu�umunu destekler" tespiti, ö�renmenin yaln�zca soyut bir bili�sel süreç de�il ayn� zamanda maddi bir pratik oldu�unu hat�rlat�yor. Dolay�s�yla bilginin edinilmesi ve içselle�tirilmesi, duyusal deneyimler ve fiziksel etkile�imlerle bütünle�ik bir süreçtir. Kapitalizmin dayatt�� soyutlanm��, bireyselle�tirilmi� ve h�zland�r�lm�� dijital ö�renme modelleri bu bütünlü�ü parçalayarak ö�renmeyi yüzeyselle�tiriyor.

Horvath raporunun alt�n� çizdi�i önemli noktalardan biri de "neden" sorusuna getirdi�i nörobilimsel aç�klamad�r. �nsan dikkat sisteminin ayn� anda tek bir göreve odaklanmak üzere evrildi�ini, dijital platformlar�n ise sürekli geçi� ve çoklu göreve zorlayarak bu sistemi bozdu�unu belirtiyor. 2023'te Nature dergisinde yay�nlanan bir Almanya çal��mas� da bunu do�ruluyor. Ak�ll� telefonun sadece varl�� bile, ona dokunulmasa ve bildirimler kapal� olsa dahi temel dikkat performans�n� dü�ürüyor. Beyin, her an bir �ey olacakm�� gibi kronik bir teyakkuz durumuna geçiyor. Yani Horvath'�n ifadesiyle, "Biz biyolojik olarak ekranlardan de�il, di�er insanlardan ö�renmek üzere evrildik ve ekranlar bu süreci devre d�� b�rak�yor."

Bu, bireysel bir irade sorunu de�il tekrarlanan ko�ullanman�n bir sonucudur. Yani kapitalist dijital ekosistem, ö�rencilerin beyinlerini adeta kendi kâr mant��na göre yeniden �ekillendirmekte, onlar� sürekli dikkat da��n�kl�� ve yüzeysellik içinde ya�amaya ko�ullamaktad�r. Bu Marks’�n vurgulad�� "yabanc�la�ma" kavram�n�n en güncel ve somut örneklerinden biridir. �nsan�n kendi üretti�i teknoloji, ona yabanc�la�arak onun bili�sel kapasitesini, dikkatini ve ö�renme yetene�ini sömüren bir güce dönü�mektedir.

Ancak bu de�i�imi "aptall�k" olarak yorumlamak büyük bir yan�lg� olur. 2024'te Viyana Üniversitesi'nden bir ekip, IQ testlerinde normalde bir alanda iyi olan ki�inin di�er alanlarda da iyi ç�kt�� "pozitif manifold" yap�s�n�n zay�flamaya ba�lad��n� fark etti. �nsanlar belirli alanlarda güçlü, di�erlerinde zay�f performans göstermeye ba�lam��t�. Bu bir çökü�ten ziyade bir farkl�la�ma. Nitekim Northwestern Üniversitesi'nin inceledi�i dört alandan üçünde gerileme ya�an�rken, bir alanda yükseli� vard�: Üç boyutlu uzaysal muhakeme. Bu nesil, dijital ortamlarda üç boyutlu görsel bilgi i�lemeye çok daha fazla maruz kald�. Beyin, bu etkile�imle uzaysal zekay� besleyen kaslar�n� geli�tirdi ama bunu ba�ka kaslar�n kas�lmas� pahas�na yapt�.

Horvath'�n Senato ifadesinde verdi�i SAT s�nav� örne�i ise durumun vahametini gösteriyor. Eskiden 750 kelimelik metinlerle ölçülen okudu�unu anlama becerisi, geçen y�l yeniden tan�mland� ve her biri hakk�nda bir soru olan 54 k�sa cümleye dönü�türüldü. Sosyal medyadaki k�sa videolara benzer bir de�i�im ya�and�. E�itimciler, çocuklar�n ne yapabilmesini istediklerine karar verip müfredat� ona göre �ekillendirmek yerine, e�itimi araca uyduracak �ekilde yeniden tan�mlamaya ba�lad�. Horvath'�n ifadesiyle "Bu ilerleme de�il, teslimiyettir."

��te bu teslimiyeti fark eden baz� ülkeler rotay� tersine çevirmeye ba�lad�. Dijital kültürün öncülerinden �sveç, 15 y�l boyunca süren co�kulu dijitalle�me politikas�n�n ard�ndan okudu�unu anlama puanlar�n�n dü�tü�ünü gördü. E�itim Bakan� Lotta Edholm, ülkesinin dijital e�itim politikas�n� "bilimsel temeli olmayan bir deney" olarak nitelendirdi ve hükümet 100 milyon euronun üzerinde bir bütçeyle bas�l� kitaplara geri dönü�ü ba�latt�. Danimarka da 2026'dan itibaren tüm ilkokullarda telefon ve 15 ya� alt�na da sosyal medya yasa�� getirdi.

Horvath raporundaki politika önerileri, ba��ms�z etkinlik standartlar�, veri koruma, �effafl�k ve ya�a uygun ekran süresi s�n�rlar� gibi önlemlerle devletin piyasay� düzenleyici rolünü öne ç�kar�yor. Vahametin boyutu dü�ünüldü�ünde bu tür düzenlemelerin gerekli ama yeterli olmad�� aç�kt�r. As�l çözüm e�itimi bir kâr alan� olarak gören, ö�rencileri tüketici ve veri kayna�� olarak metala�t�ran kapitalizmin kendisine kar�� mücadele etmekten geçer.

Bu noktada en ironik saptama, Z ku�a��n�n kendisinden geliyor. "Brain rot" yani "beyin çürümesi" kavram�, 2024'te Oxford Sözlü�ü taraf�ndan y�l�n kelimesi seçildi. Ama bu kavram� viral yapan, o bili�sel erozyonu ilk fark edip ona bir isim veren ve hatta bunu mizah malzemesi yapan yine Z ku�a��n�n kendisi. Kendi durumunun fark�nda olan bir ku�aktan söz ediyoruz. Norveçli ara�t�rmac�lar�n en önemli bulgusu, bili�sel yeteneklerdeki dü�ü�ün genetik de�il, çevresel oldu�uydu. Demek ki çevresel nedenler düzeltilirse toparlanma da mümkün.

Ve tam da bu noktada, "aptal" suçlamas�na maruz kalan Z ku�a��n�n neye direndi�i sorusu yan�tlanmay� bekliyor. Son iki y�lda dünyan�n dört bir yan�nda yükselen gençlik hareketleri, bu ku�a��n yaln�zca bili�sel becerilerinin farkl�la�mas�yla de�il ayn� zamanda s�n�f bilincinin ve örgütlenme kapasitesinin de geli�ti�ini göstermektedir. 2025 y�l�, gençlik a��rl�kl� hareketlerin hükümetleri devirdi�i, küresel bir ayaklanma dalgas�na tan�kl�k etti. Carnegie Küresel Protesto �zleyicisi (Carnegie Global Protest Tracker) verilerine göre, 2025 y�l�nda dünya genelinde 70'den fazla ülkede hükümet kar��t� gösteriler patlak verdi. Bu gösterilere 10 milyondan fazla insan kat�ld�. Bu 2017'den bu yana en yüksek rakam olarak kaydedildi.

Bu hareketlerin kökeninde, s�n�r tan�mayan ortak sorunlar yat�yor. Yükselen kiralar ve enflasyon, yapay zeka ve otomasyonun tehdidi alt�nda i�sizlik, derinle�en gelir e�itsizlikleri ve seçkinleri kay�ran yolsuzluk.

Nepal'de Eylül 2025'te, hükümetin muhalefeti susturma giri�imi olarak görülen bir sosyal medya yasa�� Z ku�a��n�n öfkesini alevlendirdi. Y�llard�r biriken i�sizlik, yanda� kay�rmac�l�k ve yolsuzluk öfkesi sokaklara ta�t�. Polisin sald�r�lar�na ra�men protestocular hükümet binalar�n� ve Hilton Oteli'ni ate�e verdi. Ve çok az ki�inin mümkün oldu�unu dü�ündü�ü bir �eyi ba�ararak Ba�bakan Sharma Oli'yi istifaya zorlad�lar.

Madagaskar'da, dünya nüfusunun üçte ikisinin günde 3 dolar�n alt�nda bir gelirle ya�amak zorunda kald�� bir ülkede, kronik yoksulluk, su ve elektrik kesintilerine kar�� haftalarca süren protestolar, Ekim 2025'te Devlet Ba�kan� Andry Rajoelina'n�n devrilmesiyle sonuçland�. "Çok çal��mak art�k insanca ya�amaya yetmiyor" diyen gençler oradan oraya sürüklendikleri geçici i� sözle�meleri ve güvencesizli�e isyan ediyor, "Kuzey Afrika'daki, Fransa'daki, Senegal'deki gençlerle ayn� nedenlerle protesto ediyoruz. Güvencesizlik, f�rsat e�itsizli�i, artan ya�am maliyeti…" ku�aklar�n�n ortak ç��l��n� dile getiriyorlard�.

S�rbistan'da bir tren istasyonunun çat�s�n�n çökmesi sonucu 16 ki�inin ölmesiyle ba�layan protestolar, Z ku�a��n�n öncülü�ünde hükümet kar��t� geni� bir harekete dönü�tü. Devlet üniversitelerindeki ö�rencilerin kampüslerde olu�turdu�u taban örgütlülükleri uzun süredir kaynayan ho�nutsuzlu�u harekete geçirmeyi ba�ard�. Sadece hükümeti hedef almakla kalmad�lar, Donald Trump'�n damad� Jared Kushner'�n Belgrad'da bir Trump Kulesi in�a etme projesine de kar�� ç�kt�lar ve kazand�lar. Kushner'�n özel sermaye fonu projeden çekildi�ini aç�klad�.

Peru'da Z ku�a��, aktif yer ald�� protestolarla artan suç oranlar�ndan sorumlu tuttuklar� Cumhurba�kan� Dina Boluarte'nin Ekim ay�nda devrilmesinde rol oynad�. Meksika'da Kas�m ay�nda binlerce genç, �iddet, yolsuzluk ve yetki suistimalini protesto etmek için militan biçimlerde sokaklara döküldü. Fas'ta gençler, ebeveynlerinin "Fas rüyas�" olarak adland�rd�� hayata ula�amayacaklar�n� dile getirerek sokaklar� özgürle�tirdiler.

Bu küresel hareketin bir parças� da Amerikan i�çi s�n�f� içinde yükseliyor. Gallup anketlerine göre, Amerikan halk�n�n ve genç i�çilerin neredeyse yüzde 70'i sendikala�may� onayl�yor. Bu oran 1972'lerden bu yana görülmemi� bir düzey. Z ku�a��ndan i�çiler Starbucks, Amazon, Apple, REI gibi emperyalist tekellerde sendikala�ma kampanyalar�n�n öncülü�ünü yap�yor. 500'den fazla Starbucks kafesi, �irketin amans�z bask�s�na ra�men sendikala�t�. Amazon i�çileri, dünyan�n en büyük tekellerinden birini yenerek �irket tarihindeki ilk sendikay� kurdu. Bu i�çiler yaln�zca daha iyi ücretler için de�il kapitalizmin temel güç dinamiklerine meydan okuyorlar. Genç i�çilerin bu mücadelesi, ekonomik güvencesizlik, artan e�itsizlik ve gelece�e dair umutsuzlu�a kar�� kolektif bir direni� olarak yükseliyor. ICE terörüne kar�� sokak hareketinin temel gücünü de bu ku�ak olu�turuyor.

Z ku�a�� i�te bu sisteme direniyor. Dikkatlerini yaln�zca her �eyin metala�t�r�lmas�na yöneltmiyorlar ayn� zamanda onlar� pasif tüketiciler olarak gören kapitalist e�itim anlay��na, geleceklerini ipotek alt�na alan iklim politikalar�na, güvencesiz çal��ma ko�ullar�na, yolsuzlu�a ve e�itsizli�e direniyorlar. Nepal'de hükümet deviren, S�rbistan'da Trump Kulesi'ni durduran, Amerika'da sendikalar� yeniden aya�a kald�ran, Madagaskar'da cumhurba�kan� deviren, �stanbul’da 19 Mart darbesine kar�� barikatlar� y�k�p sokaklar� özgürle�tiren bir ku�aktan söz ediyoruz. "Aptal" bir ku�ak, kendi sömürü ko�ullar�n� bu kadar net analiz edip ona kar�� örgütlenebilir mi? Standart bir testte ba�ar�s�z olabilirler ama içinde ya�ad�klar� toplumun çeli�kilerini anlama ve onlar� ifade etme konusunda belki de önceki birçok ku�aktan daha yetkindirler.

Z ku�a��n�n "aptal" oldu�u tezi, bilimsel temelden yoksun ideolojik bir sald�r�d�r. Horvath'�n Senato raporu bu tezi somut verilerle çürütürken as�l "aptall��n" e�itimi bir endüstri, ö�rencileri de birer meta olarak gören kapitalist sistemde oldu�unu gözler önüne seriyor. Rapor, dikkat da��n�kl�� ve ö�renme kay�plar�n�n bireysel patolojiler de�il, sistemin yap�sal çeli�kilerinin bir ürünü oldu�unu görünür k�l�yor. Bu tez, kapitalist sistemin derinle�en krizinin yaratt�� toplumsal tahribat� gençlerin üzerine y�karak as�l sorumlular� yani sermaye s�n�f�n� emperyalist barbarl�� aklama i�levi görmekten ba�ka bir i�e yaramaz.

Bu tür indirgemeci söylemlerin tersine, Z ku�a��n� içine do�du�u çeli�kilerle birlikte anlamaya çal��mak gerekir. Onlar�n standart testlerdeki dü�ük performans�, kapitalist e�itim sisteminin yozla�mas�n�n bir belirtisi olarak okunmal�. Onlar�n dikkat da��n�kl��, dikkatlerini metala�t�ran bir ekonomik sistemin kaç�n�lmaz sonucu olarak görülmeli. Ancak tüm bunlar�n ötesinde, Z ku�a��n�n iklim mücadelesinde, toplumsal adalet hareketlerinde ve yeni i�çi s�n�f� direni�lerinde oynad�� öncü role bakmak durumunday�z. Bu tabloda görülen manzara bir "aptalla�ma" de�il tam tersine, yeni bir s�n�f bilincinin, yeni bir kolektif direni� kültürünün ve mevcut sistemi a�ma potansiyeli ta��yan gençli�in do�u�udur.

Teknolojiyi reddetmeyece�iz ama kendimizi, hele hele çocuklar�m�z�, gençlerimizi ona gözü kapal� emanet de etmeyece�iz. Ve en önemlisi, onun bizim yerimize dü�ünmesine asla izin vermeyece�iz. Çünkü dü�ünmeyi b�rakmak teslim olmakt�r. Ve Z ku�a��, tüm "beyin çürümesi" söylemlerine ve "aptal" suçlamalar�na ra�men, teslim olmaya niyetli görünmüyor. As�l mesele, onlar�n "aptal" olup olmad�� de�il onlar� bu hale getiren sistemin nas�l yerle bir edilece�idir. Z ku�a��n�n direndi�i �ey, tam da bu sistemi ayakta tutan tekelci sermaye ve onun üretti�i tüm yabanc�la�m�� ili�kilerdir.

"Aptal" suçlamas�na maruz kalan Z ku�a�� neye direniyor?

�lgili Haberler