GÜNCEL

Hormon Hakk�m Kolektifi'nden Ecmel Deniz: Mesele yaln�zca ilaç de�il, bedensel özerklik

SEMRA ÇELEB� / �STANBUL
13 Mart 2026 Cuma

Türkiye'de trans bireylerin en temel ya�amsal ihtiyaçlar�ndan biri olan hormona eri�im, yasal bir düzenlemeye dayanmayan fiili yasaklarla engelleniyor. E-reçete zorunlulu�u, 21 ya� s�n�r� ve son olarak sistem kodlar�n�n reçete yaz�m�na izin vermemesi translar� döngüsel bir çaresizli�e itiyor. Hormon Hakk�m Kolektifi'nden Ecmel Deniz ile translar�n ya�ad�� hak ihlallerini, hekimlerin nas�l "memura" dönü�türüldü�ünü ve beden özerkli�ine yönelik bu sistematik sald�r�y� konu�tuk.

Türkiye'de translar�n varolu� mücadelesi sadece sokakta veya mahkeme salonlar�nda de�il, son y�llarda hastane koridorlar�nda ve eczane bankolar�nda da veriliyor. Kamuoyunun tepkisi sonucu 11. Yarg� Paketi'nden ç�kar�lan LGBT�+ kar��t� düzenlemeler, yasal bir dayanak olmadan, "sessiz sedas�z" hayata geçirilmeye çal��l�yor. Bunlar�n ba��nda ise trans bireylerin cinsiyet uyum süreçlerinde ya�amsal önemdeki hormon ilaçlar�na eri�im engeli geliyor.

2026 �ubat sonu itibar�yla, trans bireylerin sa�l�k sistemindeki tan� kodu olan F64 (Transeksüalizm) üzerinden hormon ilac� yaz�lmas�, Medula sistemi taraf�ndan engellenmeye ba�lad�. Ne bir Meclis karar�na ne de Resmi Gazete'de yay�mlanan bir yönetmeli�e dayanan bu "algoritmik" engel, translar� do�rudan hayattan koparan bir ku�atman�n parças�.

Tam da bu süreçte, Kick yay�nc�s� akaZeynep'in intihar�, sa�l�k hakk�na eri�imde kurulan bürokratik barikatlar�n nas�l ölümcül sonuçlar do�urdu�unu gösterdi. �ki y�ll�k psikiyatrik takibin ard�ndan ald�� raporu doktorlara kabul ettiremeyen, hormona eri�imi fiilen engellenen Zeynep'in gidi�i ve ard�ndan translar�n sosyal medyada yükselen tan�kl�klar�, konunun aciliyetini bir kez daha ortaya koydu.

Sokakta ve Meclis'te ise tepki büyüyor. Türk Tabipleri Birli�i (TTB), Sa�l�k Bakanl��'ndan bu k�s�tlaman�n hukuki dayana��n� aç�klamas�n� talep ederken; insan haklar�, hukuk ve sa�l�k alan�ndan 26 örgüt, LGBT�+'lara yönelik idari bask�lara kar�� ses ç�kard�. DEM Parti milletvekilleri konuyu soru önergeleriyle Meclis gündemine ta��rken; yar�n (14 Mart) �stanbul, Ankara, �zmir ve Mersin'de bas�n aç�klamas� yapmaya haz�rlanan Hormon Hakk�m Kolektifi, "hormon hakt�r" demeye haz�rlan�yor.

Translar�n ya�ad�� bu çok yönlü ku�atmay� konu�tu�umuz Hormon Hakk�m Kolektifi'nden Ecmel Deniz, tabloyu "tekil aksakl�klarla aç�klanamayacak kadar yayg�n ve sistematik bir politik sald�r�" olarak tan�ml�yor.

'SAVUNMA HATTI ÖRMEYE ÇALI�IYORUZ'
Öncelikle Hormon Hakk� Kolektifi'ni anlat�r m�s�n�z? Kimlerden, hangi olu�umlardan meydana geliyor?
Hormon Hakk�m Kolektifi, translar�n hormona eri�iminin ad�m ad�m daralt�ld�� bir dönemde, bu sald�r�n�n art�k tekil aksakl�klar olarak aç�klanamayacak kadar yayg�nla�t��n� gördü�ümüz için kuruldu. Bir süredir farkl� �ehirlerden benzer deneyimler geliyordu: reçetenin yaz�lamamas�, sistemsel engeller, ya� k�s�tlamalar�, hekimlerin geri çekilmesi, hastanelerde belirsizlik, insanlar�n kendi sa�l�k süreçleri üzerinde söz sahibi olamaz hale gelmesi. 20 Kas�m 2024'te baz� hormon ilaçlar�na e-reçete zorunlulu�u getirilmesi ve 2025'te 21 ya� alt�na fiili eri�im yasa�� getiren yaz�n�n ortaya ç�kmas� bu sürecin dönüm noktalar� oldu.

Farkl� kentlerden translar�n, trans aktivistlerin ve trans haklar� alan�nda mücadele eden örgütlerin bir araya geldi�i bir yap�m�z var. Çal��malar�m�z� sa�l�k hakk�na dönük politik bir sald�r�ya kar�� ortak savunma hatt� olarak örmeye çal��yoruz. Çünkü mesele yaln�zca ilaç temini de�il; bedensel özerklik, sa�l�k hakk� ve ya�am hakk�.

Cinsiyet uyum süreçlerinde hormon ilaçlar� neden gerekli? Hangi a�amalarda al�nmas� gerekiyor?
Hormon kullan�m� her trans için zorunlu, tek tip ve ayn� biçimde ilerleyen bir süreç de�il. Translar�n deneyimleri ve ihtiyaçlar� birbirinden farkl�; baz� translar hormon kullanmak isterken baz�lar� için bu bir tercih olmayabiliyor. Ancak çok say�da trans için hormon deste�i, bedenleriyle kurduklar� ili�kiyi güçlendiren ve ya�am kalitesini do�rudan etkileyen önemli bir unsur olabiliyor.

"Hangi a�amada al�n�r?" sorusunun da tek bir cevab� yok. Bu; ki�inin ya��, sa�l�k durumu, beklentileri, e�lik eden hastal�klar� ve hekimle birlikte yürütülen de�erlendirme süreçleri do�rultusunda belirleniyor. Yani hormon deste�i mekanik bir merdiven sistemi gibi "önce �u, sonra bu" diye ilerleyen bir prosedür de�il; ki�inin ihtiyaçlar�na göre �ekillenen bir süreçtir.

Bu nedenle hormon meselesini yaln�zca dar bir t�bbi prosedür gibi görmek de do�ru de�il. Burada söz konusu olan ayn� zamanda beden özerkli�i, ki�inin kendi bedeni ve kimli�i üzerinde söz sahibi olabilme hakk�.

S�STEM TRANSLARI YALNIZLA�TIRIYOR
Hormon ilaçlar� al�nmazsa neler ya�anabilir? Resmî kanallardan hormona eri�emeyen trans bireylerin merdiven alt� üretimlere veya denetimsiz internet sat��lar�na yönelmesi s�k rastlan�yor mu?
Hormon deste�ine eri�imin kesilmesi, ertelenmesi ya da belirsiz hale gelmesi yaln�zca bir sa�l�k hizmetinin gecikmesi anlam�na gelmiyor. Özellikle sürece ba�lam��, bedeni yeni hormonal dengesine uyum sa�lam�� ya da testis, yumurtal�k ya da rahmin al�nd�� baz� cerrahilerden sonra hormon deste�inin kesilmesi ciddi sa�l�k riskleri do�urabilir. Türk Tabipleri Birli�i de bu ilaçlara eri�imin kesilmesinin sa�l�k aç�s�ndan önemli riskler yaratabilece�ini vurgulam��t�.

Ama mesele yaln�zca bireysel t�bbi sonuçlar de�il; ayn� zamanda beden özerkli�i ve kamusal sa�l�k hakk� meselesi. Türkiye'de pek çok trans zaten uzun süredir sa�l�k sistemindeki ayr�mc�l�k, uzman eksikli�i ve bürokratik engeller nedeniyle topluluk içi bilgi a�lar�na, kendi imkânlar�yla kurduklar� çözümlere ya da DIY (Kendin Yap) pratiklerine ba�vuruyor. Yani insanlar her zaman yaln�zca ‘yasak geldi�i için' resmi sistem d��na ç�km�yor; ço�u zaman resmi sistem onlar� zaten d��ar�da b�rak�yor. Sorun �u ki, eri�im daha da zorla�t�r�ld��nda bu durum daha güvencesiz hale geliyor: ilac�n kayna�� belirsizle�ebiliyor, düzenli izlem ve laboratuvar takibi aksayabiliyor, insanlar bilgiye ve hekime daha da mesafeli kalabiliyor. Dolay�s�yla çözüm, translar�n bedeni üzerindeki karar hakk�n� daha fazla k�s�tlamak de�il; tam tersine, güvenli, eri�ilebilir, ayr�mc�l�ktan uzak ve ki�inin öznesi oldu�u bir sa�l�k hizmetini kurmak. Yani burada mesele, tek tek istisnalar de�il; insanlar� kendi bedeni üzerinde daha yaln�z ve daha güvencesiz karar almaya iten yap�sal bir tablo.

"Transeksüelizm" koduyla hormon ilac� verilmedi�i nas�l ortaya ç�kt�?
Kamuoyuna yans�yan bilgiler ��nda, F64 "transseksüalizm" koduyla hormon reçetesinin sistem üzerinden yaz�lamad��na dair bildirimler 2026 �ubat sonu itibar�yla görünür hale geldi. �lk geri bildirimler akran destek a�lar� ve topluluklar içinde dola��ma girdi. Farkl� �ehirlerden translar ve sa�l�k çal��anlar�, reçete düzenlemek istediklerinde sistemin buna izin vermedi�ini aktarmaya ba�lad�. Biz de bu bildirimleri derleyerek hem hak örgütleriyle hem de kamuoyuyla payla��lmas�na katk� sunduk. 24 �ubat 2026'da Pembe Hayat'�n konuyu haberle�tirmesiyle mesele daha geni� biçimde görünür hale geldi; ard�ndan Kaos GL ve Türk Tabipleri Birli�i de farkl� �ehirlerden gelen "reçete düzenlenemedi�i" bildirimlerini gündeme ta��d�. Buradaki temel sorun: kamuoyuna aç�k, �effaf ve ba�lay�c� bir mevzuat de�i�ikli�i ortaya konmu� de�il. Tam tersine, Türk Tabipleri Birli�i Sa�l�k Bakanl��'na gönderdi�i yaz�da böyle bir k�s�tlama varsa bunun hukuki ve idari dayana��n�n aç�klanmas�n� talep etti. Yani ortada herkese ilan edilmi� aç�k bir yasal düzenlemeden çok, sa�l�k sisteminin içinde ortaya ç�kan fiili bir engelleme var.

DOKTOR �STESE DE REÇETE DÜZENLEYEM�YOR
Hekimlerin reçete yazmak istedi�i halde sistem (Medula/SGK) taraf�ndan engellendi�i durumlar ya�an�yor mu?
Evet, kamuoyuna yans�yan tablo tam olarak bunu söylüyor: hekim reçete düzenlemek istese bile, ICD-10 F64 kodu üzerinden hormon ilac�n�n sistemde onaylanamad��na dair farkl� illerden bildirimler geliyor. TTB'nin Sa�l�k Bakanl��'na yazd�� yaz� da zaten bu nedenle önemli; çünkü hekimlerden gelen "reçete düzenlenemedi�i" bildirimlerine dayan�yor.

Bu tür bir yaz�l�m engeli, yaln�zca teknik bir hata de�il. Hekimin mesleki de�erlendirmesinin yerini görünmez bir sistem karar� al�yor. Böylece klinik karar, hekim-hasta görü�mesinden de�il; arka planda çal��an, kimin yazd�� ve hangi yetkiyle uyguland�� belli olmayan bir k�s�t mekanizmas�ndan ç�k�yor. Bu, hekim özerkli�ini budad�� gibi hasta-doktor ili�kisini de zedeliyor; çünkü hasta kar��s�nda hekim karar veremeyen, sistem ad�na "hay�r" diyen bir memura dönü�üyor. TTB'nin de vurgulad�� gibi, bilimsel dayanak ve mevzuat aç�klanmadan getirilen bu tür k�s�tlamalar t�bbi etik aç�s�ndan kabul edilebilir de�il.

�laca eri�imi engellenen bireyler için aç�lm�� olan yürütmeyi durdurma davalar� veya ki�isel ba�vurular var m�? Yarg� bu fiili yasaklara nas�l yakla��yor, ufukta emsal te�kil edebilecek bir karar görünüyor mu?
Bu konuda asl�nda iki ayr� süreci ay�rarak konu�mak gerekiyor. Çünkü önce ya� s�n�r� meselesi ortaya ç�kt�, ard�ndan bugün tart��t��m�z reçete ve eri�im sorunlar� gündeme geldi. �lk süreç 21 ya� k�s�tlamas�yla ilgiliydi. Türk Medeni Kanunu'na göre sürece ba�lama ya�� 18 olmas�na ra�men, idari yaz�lar ve uygulamalar üzerinden hormon tedavisine eri�imde 21 ya� s�n�r� fiilen uygulanmaya ba�land�. Bu durum hem hukukçular hem meslek örgütleri hem de trans örgütleri taraf�ndan ciddi biçimde ele�tirildi. Bu süreçte farkl� düzlemlerde hukuki giri�imler oldu. Ça�da� Hukukçular Derne�i Kad�n ve Toplumsal Cinsiyet Çal��malar� Komisyonu bu uygulamaya kar�� yürütmenin durdurulmas� talebiyle dava açt�. Ankara Barosu ba�ta olmak üzere çe�itli barolar�n insan haklar� komisyonlar� da yay�mlad�� de�erlendirmelerde söz konusu düzenlemenin hem usul hem esas yönünden hukuka ayk�r� oldu�unu belirtti. Türk Tabipleri Birli�i ve Türkiye Psikiyatri Derne�i de hormon tedavisine getirilen ya� k�s�tlamalar�n�n bilimsel ilkelere ve sa�l�k hakk�na ayk�r� oldu�unu belirterek iptali için dava açt�. Biz de ya� s�n�r� uygulamas�na kar�� dilekçe ba�vurular�nda bulunduk. Ayr�ca 21 ya� alt� oldu�u için hormona eri�emeyen farkl� �ehirlerdeki ki�iler ad�na aç�lan davalar oldu ve bu davalar�n takibini sürdürüyoruz.

�kinci süreç ise bugün ya�anan reçete ve eri�im sorunlar�. Biz bu süreçte kolektif olarak farkl� ba�vuru yollar�n� devreye sokmaya çal��yoruz. Örne�in ya�anan sorunlar�n görünür olmas� ve idarenin bu uygulamaya dair resmi bir aç�klama yapmak zorunda kalmas� için bilgi edinme ve dilekçe ba�vurular�na yönelik metinler haz�rlad�k ve insanlar�n ba�vuru yapabilmesi için payla�t�k. LGBT�+ dernekleri bilgi edinme ba�vurular�nda bulundu. Ancak �u a�amada bu fiili engellemeleri ortadan kald�ran, kamuoyuna yans�m�� belirleyici bir emsal mahkeme karar� oldu�unu söylemek zor. Yani yarg�n�n bu konuda net bir içtihat olu�turdu�unu söylemek için henüz erken.

Tam da bu yüzden dava süreçleri kadar meslek örgütlerinin müdahaleleri, barolar�n raporlar�, bireysel ba�vurular ve kamuoyu bask�s� da önemli.

'SADECE SA�LIK POL�T�KASI MESELES� DE��L'
10. ve 11. yarg� paketlerine konulmas� dü�ünülen ancak tepkiler nedeniyle geri çekilen, cinsiyet uyum tedavilerinin 25 ya�a yükseltilmesi yeniden gündeme geldi. Yeni Adalet Bakan�'n�n bu yönlü aç�klamalar� hakk�nda ne dü�ünüyorsunuz?

Türk Medeni Kanunu'nda "cinsiyet de�i�ikli�ine" ili�kin ya� s�n�r� hâlâ 18. Ancak 25 Haziran 2025 tarihinde Türkiye �laç ve T�bbi Cihaz Kurumu'nun valiliklere gönderdi�i bir yaz� sonras�nda hormon tedavisine eri�imde 21 ya� s�n�r� fiilen uygulanmaya ba�land�. 25 ya� tart��malar� da benzer bir çerçevede ortaya ç�kt�. Henüz yasala�m�� bir düzenleme yok; ancak bu tür söylemler ve haz�rl�klar uygulay�c�lar aç�s�ndan ço�u zaman bir tür "politik yönlendirme" i�levi görüyor. Ba�ka bir deyi�le: baz� k�s�tlamalar kanunla�madan da hayat�m�za girebiliyor. Bu yüzden mesele yaln�zca yasa metinleri de�il; idarenin yaratt�� fiili uygulamalar ve bu uygulamalar�n insanlar�n sa�l�k hakk�na nas�l müdahale etti�i.

�u an cinsiyet uyum sürecindeki trans bireyler hormona eri�im d��nda ne gibi s�k�nt�lar ya��yor?
Son y�llarda translar giderek daha fazla siyasi söylemlerin hedefi haline getiriliyor. Bu nedenle birçok trans için ya�anan sorunlar yaln�zca sa�l�k hizmetine eri�imle s�n�rl� de�il. Bar�nma ihtiyac�n� kar��lamak, i� bulmak ya da mevcut i�ini korumak, aile içinde �iddet ve reddedilme ile ba� etmek, sosyal güvenceye eri�mek, kamu kurumlar�nda ayr�mc�l��a u�ramamak gibi çok temel meseleler de bu tabloya ekleniyor. Kamusal alanda görünür olmak dahi birçok ki�i için ciddi riskler bar�nd�rabiliyor. Bu politik iklim sa�l�k alan�n� da do�rudan etkiliyor. Sa�l�k politikalar� bilimsel gereklilikler üzerinden de�il, ço�u zaman ideolojik tart��malar üzerinden �ekillenebiliyor. Hormona eri�ime getirilen k�s�tlamalar, sa�l�k kurumlar�nda artan çekingenlik, hekimlerin üzerindeki bask� ve idari engeller bu atmosferden ba��ms�z de�il. Translar�n sa�l�k hakk� giderek daha fazla tart��mal� bir alan haline getiriliyor ve bu da zaten zor olan sa�l�k eri�imini daha da zorla�t�r�yor.

Dolay�s�yla hormona eri�im krizi tek ba��na bir sa�l�k politikas� meselesi olarak görülmemeli. Bu kriz, translar�n kamusal alanda hedef gösterildi�i, haklar�n�n tart��ma konusu haline getirildi�i ve gündelik ya�amlar�n�n giderek daha güvencesiz hale geldi�i daha geni� bir politik ba�lam�n parças�.

'MENOPOZDAK� KADINLARLA TRANSLARIN SORUNLARI KOPUK DE��L'
Menopoz sürecindeki kad�nlar da hormona eri�imde zorluklar ya��yor, biyoe�de�er hormon hâlâ bulunam�yor eczanelerde. LGBT�+ ve kad�nlar�n ya�ad�� bu engelleri politik olarak nas�l de�erlendiriyorsunuz?
Kad�nlar�n menopoz sürecinde ihtiyaç duydu�u hormonlara eri�ememesi ile translar�n ihtiyaç duydu�u hormonlara eri�ememesi elbette ayn� deneyim de�il. Ama iki durumda da kar��m�za ç�kan �ey, bedenin ihtiyaçlar�n�n de�il, iktidar�n önceliklerinin belirleyici oldu�u bir sa�l�k politikas�.

Türkiye'de beden politikalar� uzun zamand�r çeli�kili bir �ekilde i�liyor. Bir taraftan devlet ve siyaset, üreme, aile ve cinsiyet rolleri üzerinden bedenleri sürekli düzenlemek ve denetlemek istiyor. Kad�nlar�n kaç çocuk do�uraca��na, gençlerin nas�l ya�ayaca��na, translar�n nas�l var olaca��na dair güçlü bir normatif çerçeve kuruluyor. Ama i� insanlar�n gerçek sa�l�k ihtiyaçlar�na geldi�inde ayn� sistem son derece kay�ts�z davranabiliyor.

Menopozdaki kad�nlar�n ilaca eri�ememesi de, translar�n hormona eri�iminin zorla�t�r�lmas� da bu aç�dan birbirinden kopuk meseleler de�il. �kisi de sa�l�k hizmetinin kamusal bir hak olmaktan ç�kar�l�p ideolojik tercihler ve piyasa ko�ullar� aras�nda s�k��t�� bir tabloya i�aret ediyor. Bir yandan bedenler üzerinde yo�un bir denetim var; di�er yandan insanlar�n ihtiyaç duydu�u tedaviler söz konusu oldu�unda sa�l�k sistemi geri çekiliyor.

Dolay�s�yla burada yaln�zca bir ilaç tedariki meselesinden de�il, cinsiyetlendirilmi� bir sa�l�k rejiminden söz ediyoruz. Kad�nlar�n ve LGBT�+'lar�n bedenleri ço�u zaman ya a��r� kontrolün ya da kurumsal ilgisizli�in konusu oluyor. Sa�l�k hakk�n�n gerçekten e�it ve kamusal bir hak olarak i�lemesi için bu ikili yap�y� görmek ve sorgulamak gerekiyor. Yani asl�nda sorun ilaçlar�n kim taraf�ndan kullan�ld��, sa�l�k sisteminin kimin ya�am�n� öncelikli gördü�ü.

Mecliste konu baz� milletvekilleri taraf�ndan gündeme getirilse de hâlâ genel gündeme girebilmi� de�il. Neler yap�labilir? Sizin program�n�zda neler var?
Bu meselenin yaln�zca LGBT�+ hareketinin gündemi olarak kalmamas� gerekiyor. Barolar�n, meslek örgütlerinin, feminist hareketin, insan haklar� kurumlar�n�n ve muhalefet partilerinin bu konuyu daha güçlü biçimde sahiplenmesi önemli.

Biz ise, �u an ya�anan hak ihlallerini belgelemeye ve görünür k�lmaya çal��yoruz. Çünkü idari uygulamalar ço�u zaman sessizlik içinde normalle�tirilmeye çal��l�yor. Bunun yan�nda bilgi edinme ba�vurular�, dilekçeler ve hukuki süreçler gibi ba�vuru yollar�n� ço�altmak; meslek örgütleri ve insan haklar� kurumlar�yla birlikte ulusal ve uluslararas� mekanizmalar� harekete geçirmek de program�m�z�n parças�. Ama ayn� zamanda bu sürecin politik olarak te�hir edilmesi gerekti�ini dü�ünüyoruz. Çünkü ya�ad��m�z �ey yaln�zca bir teknik aksakl�k de�il. Translar�n sa�l�k hakk�n� daraltan, onlar� kamusal hayatta daha güvencesiz hale getiren sistematik bir politika ile kar�� kar��yay�z. Bu nedenle mücadelemiz de yaln�zca hukuki de�il; ayn� zamanda politik ve toplumsal bir mücadele.

Hormon Hakk�m Kolektifi'nden Ecmel Deniz: Mesele yaln�zca ilaç de�il, bedensel özerklik

�lgili Haberler